Νίκος ΣΒΟΡΩΝΟΣ

[Η υποχώρηση της ελληνικής ιδέας...]

Ένα απόσπασμα από το έργο του μεγάλου ιστορικού Νίκου Σβορώνου που πραγματεύεται τις συνέπειες του εκχριστιανισμού και της ένταξης των ελληνόφωνων πληθυσμών στη ρωμαϊκή διοίκηση πάνω στην έννοια του ελληνισμού, κεντρικής στις ιστοριογραφικές αναζητήσεις του συγγραφέα.

(...) Με τον προοδευτικό εκχριστιανισμό των ελληνικών και εξελληνισμένων πληθυσμών εμφανίζεται συγχρόνως και ο πρώτος, αληθινά δραματικός, διχασμός στη συνείδηση των Ελλήνων. Δεν ήταν απλώς η ελληνική πολυθεΐα και ειδωλολατρία που ερχόταν σε αντίθεση με τη χριστιανική πίστη, ήταν η ίδια η ελληνική κοσμοθεωρία που ερχόταν σε αντίθεση με τον Χριστιανισμό.

Ήταν αληθινά δύσκολο να συγχωνευθεί σε μιαν αρμονική ενότητα η ελεύθερη κίνηση της ελληνικής σκέψης, που πηγάζει από τον ανθρώπινο λόγο, με την υποταγμένη στην αποκάλυψη, την πέραν του λόγου, χριστιανική σκέψη, που οι Έλληνες θεωρούσαν βαρβαρική αντίληψη.

Ο Κέλσος έλεγε: «Βάρβαρόν φησιν […] εἶναι τό δόγμα, δῆλον ὅτι τόν ἰουδαϊσμόν, ᾧ χριστιανισμός ἤρτηται».

Ο Πορφύριος, μιλώντας για τον Ωριγένη, γράφει: «Ἕλλην ἐν Ἕλλησι παιδευθείς λόγοις πρός τό βάρβαρον ἐξώκειλε τόλμημα».

Βέβαια, οι πρώτοι μεγάλοι θεωρητικοί του Χριστιανισμού, οι πατέρες της Εκκλησίας, που όλοι τους είχαν ελληνική μόρφωση, αισθάνθηκαν την ανάγκη να χρησιμοποιήσουν στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής παιδείας, γλώσσα, διαλεκτική και ρητορική τέχνη, για τη διάδοση του Χριστιανισμού, για τη διατύπωση και θεμελίωση των δογμάτων του, για να στηρίξουν την άμυνά του ή την πολεμική του.

Με τις μορφές ακόμα της ελληνιστικής τέχνης οι πρώτοι χριστιανοί τεχνίτες εκφράζουν τον καινούργιο ιδεολογικό τους κόσμο. Αλλά όλοι αυτοί έχουν πλήρη συνείδηση ότι τα στοιχεία αυτά δεν είναι παρά απλά μέσα, απαραίτητα όργανα στην υπηρεσία της νέας κοσμοθεωρίας, που βρίσκεται στην ουσία της σε πλήρη αντίθεση με την ελληνική σκέψη.

Η πάλη αυτή, που η έκβασή της δεν έχει κριθεί οριστικά -χριστιανισμός και ελληνική παιδεία συνυπάρχουν ακόμα- αντικαθρεφτίζεται με πιστότητα στη μεταβολή του περιεχομένου των όρων Έλλην – ελληνικός.

Οι εκχριστιανισμένοι ελληνικοί πληθυσμοί εγκαταλείπουν βέβαια το εθνικό τους όνομα Έλλην, που αρχίζει να παίρνει τη θρησκευτική του σημασία (ειδωλολάτρης), κρατούν όμως ακόμα το πολιτιστικό του περιεχόμενο, που αναφέρεται στην ελληνική παιδεία και τον ελληνικό πολιτισμό.

Η επικρατέστερη έννοια του Έλλην ως τον 6ο αιώνα είναι ειδωλολάτρης: εκείνος που ανήκει στον ελληνικό κύκλο του πολιτισμού και μιλάει ελληνικά, και διακρίνεται από τον εθνικό, που είναι ο μη χριστιανός ή μη Εβραίος, που μένει έξω από τον ελληνικό πολιτιστικό κύκλο.

Η δημιουργική προσπάθεια των πρώτων πατέρων της Εκκλησίας να συμβιβάσουν, ως έναν βαθμό, τη χριστιανική πίστη με την ελληνική παιδεία, πράγμα που επέτρεψε κάποιαν αυτονομία στην ερμηνεία των Γραφών, τη μόνη “ελευθερία” που γνώρισε η χριστιανική σκέψη, σταματάει για αιώνες, ύστερα από την οριστική διατύπωση των χριστιανικών δογμάτων και την επιβολή της ορθοδοξίας.

Κάθε απόπειρα αυτονομίας στη σκέψη που ξεμακραίνει κάπως από το καθιερωμένο δόγμα χαρακτηρίζεται αίρεση και συνδέεται με την ελληνική παιδεία που καταδικάζεται. Η έστω και εξωτερική επαφή με την ελληνική σκέψη διακόπτεται.

Με την κωδικοποίηση του Ιουστινιανού η νομοθεσία που καταδικάζει την ειδωλολατρία και τις αιρέσεις γίνεται αυστηρότερη. Οι τελευταίες ελληνικές φιλοσοφικές σχολές κλείνονται από τον Ιουστινιανό.

Από τον 6ο ως τον 11ο αιώνα το πολιτιστικό περιεχόμενο των όρων Έλλην – ελληνικός υποχωρεί, ώσπου σχεδόν εξαφανίζεται μπροστά στο θρησκευτικό περιεχόμενο, που αποδίδεται τώρα σε κάθε μη χριστιανό και μη Εβραίο και ταυτίζεται με τον όρο εθνικός και το λατινικό paganus.

(...) Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία γίνεται ορθόδοξο χριστιανικό κράτος. Χριστιανός και Ρωμαίος γίνονται σχεδόν ταυτόσημες έννοιες. Ο εκχριστιανισμός των διαφόρων λαών είναι ο πρώτος σταθμός για την πολιτική ή απλώς πολιτιστική τους ένταξη στη σφαίρα επιρροής της Αυτοκρατορίας.

<Σβορώνος, Νίκος. Το Ελληνικό έθνος: Γένεση και διαμόρφωση του Νέου Ελληνισμού>